У гісторыі чалавецтва алькаголь прысутнічае вельмі даўно. Лічыцца, што ўпершыню чалавецтва сутыкнулася з хмяльнымі вырабамі яшчэ ў каменным стагодзьдзі (3 - 7 тысяч гадоў назад), калі навучылася вырабляць гліняныя пасудзіны, у якіх пра запас захоўвалі ягады і садавіну. Ад няўмелага захоўваньня яны брадзілі, ствараючы сьпіртазьмяшчальную вадкасьць - нешта блізкае да віна. У наступным, тэхналёгія атрыманьня такога вырабу ўдасканалілася.

Пры раскопках знаходзяць розныя дакумэнты і сьведчаньні разьвіцьця вінаробства. Дзякуючы адной глінянай плітцы, знойдзенай на месцы раскопак, мы можам з упэўненасьцю сказаць, што віно ўжо было пры кіраваньні Шумэрскіх цароў. Пры раскопках таксама былі знойдзеныя доказы, што існавала яно і ў старажытным Эгіпце. Праўда, неабходна адзначыць, што ў тыя часы ўжываліся толькі натуральныя віны, утрымліваючыя не больш 10-12 адсоткаў чыстага алькаголю. Далей бактэрыі проста ня здольныя брадзіць і гінуць.

Навукоўцам пэўна вядома, што нават у тыя часы людзі ведалі аб падступстве алькагольнага яду. І ў Эгіпце, і ў Бабілёне былі выдадзеныя законы, рэглямэнтуючыя ўжываньне віна - дзе, калі і хто... У Эгіпце, напрыклад, калі службовец заўважаўся ў празьмерным спажываньні віна, то фараон пасылаў яго на працы ў каменяломні.

У Эладзе (Грэцыя) выраблялі досыць шмат віна. 10 адсоткаў усіх земляў тамака было аддадзена пад вінаградзтва. Але 90 адсоткаў экспарту ў Эладзе складала як раз віно, 8 адсоткаў - аліўкавы алей і 2 адсотка - усе астатнія прадукты. Шмат зрабіўшы для алькагалізацыі іншых народаў, самі грэкі строга абмяжоўвалі сябе ў спажываньні алькаголю.

У Спарце вольныя спартанцы наогул не ўжывалі віна, старанна зьнітоўваючы сваіх рабоў, якім даводзілася ў абавязак выпіваць чатыры кубка віна ў дзень. Менавіта таму любое шматлікае паўстаньне рабоў душылася невялікімі сіламі спартанскіх войскаў. Цікавым і вельмі павучальным у гэтым сэнсе ўяўляецца спартанскі рытуал прысьвячэньня маладых людзей у ваяры. Выглядала гэта прыкладна так. Маладыя людзі станавіліся разам з дасьведчанымі ваярамі ў карэ. Пасярэдзіне некалькім рабам пасьлядоўна давалі адзін, два, тры кубкі віна і прымушалі іх выконваць розныя воінскія практыкаваньні. Рабы прамахваліся, злаваліся, лаяліся, дзерліся, а юнакі з пагардай назіралі, як тыя паступова губляюць чалавечае аблічча. Затым у рабоў плявалі, кідалі бруд і як быдла штурхалі нагамі. Юнакі на ўсё жыцьцё запаміналі сэнс рытуалу... Затым ужо яны змагаліся паміж сабой у сіле, спрыце, адвазе, воінскім майстэрстве.

Пазьней эліны дазволілі дарослым мужчынам, мелым унукаў, ужываць разьведзенае віно, але жанчынам і мужчынам, у якіх яшчэ могуць быць дзеці, гэта строга забаранялася. Рабам жа - рэкамэндавалася. Грэкі і македонцы пагарджалі пэрсаў, вольна ўжываючых алькаголь, і шмат разоў даказвалі сваю перавага над імі, ушчэнт разьбіваючы іх сваімі малалікімі атрадамі.

Такім чынам яшчэ ў старажытныя часы з раньняга веку выхоўвалі ў людзях непрыманьне алькаголю. Расшыфраваная эпітафія на адной з магільных пліт абвяшчае: "Ён жыў, як раб - піў неразьведзенае віно". Адчуваеце, жыў як раб. Ужо тады лічылася зьняважлівым быць рабом ня толькі кагосьці, але і чагосьці. І асуджалася гэта ня толькі пры жыцьці. Як бачна, нават сьмерць чалавека, пітушчага неразьведзенае віно, дакладней памяць аб ім, увекавечылі ў навучаньне нашчадкам такім вось надпісам на магільнай пліце.

Што ж уяўляла сабой разьведзенае віно, якое толькі і дазвалялася ўжываць вольным мужчынам Старажытнай Грэцыі і Старажытнага Рыма, не маладзей трыццаці гадоў і ўжо парадзіўшым здаровае нашчадзтва? Дык вось, абсалютна дакладна вядома, што гэта было сухое трохразоваразьведзенае віно! Крэпасьць яго была - 2-3 адсотка, як у нашага ліманада, якім мы па недасьведчанасьці поім уласных дзяцей, і які сьвядома выпускаецца ў масавай колькасьці нашай харчовай прамысловасьцю... Старажытныя жыхары, якія парушылі забарону, падвяргаліся ў тыя часы астракізму, гэта значыць выганяліся з грамадзтва, што было вельмі цяжкім пакараньнем. Чалавек станавіўся ізгоем, накшталт пракажонага, ад якога ўсе з уздрыгам адварочваліся.

Ці так распавядаюць нам гісторыкі, стваральнікі гістарычных кніг і карцін? Вернемся хоць б да тых жа спартанцаў. Мы шмат чыталі і глядзелі фільмаў аб іх, але, на жаль, нідзе не паказваецца, як выкладалі ім зь дзяцінства ўрокі цьвярозасьці і ўмеранасьці ў ежы. Мы ўжо распавялі аб прысьвячэньні ў ваяры, але па сьведчаньні цэлага шэрагу антычных аўтараў быў і яшчэ адзін рытуал. Юнакоў, дасягнуўшых сьпелага веку, усаджвалі за стол, абстаўлены віном і разнастайнымі стравамі. На іншым баку стала ўсаджвалі рабоў і прымушалі іх (праўда, надта прымушаць не прыходзілася) піць віно і празьмерна есьці. Такім чынам, будучыя ваяры і вольныя грамадзяне Спарты атрымлівалі навочны ўрок ня толькі самога працэсу п'янства і абжорства, але і наступстваў гэтага быдлячага застольля.

Часьцей бы нашы пісьменьнікі, і асабліва тэлевізіёншчыкі і кінэматаграфісты, паказвалі нам моманты, у якіх не смакавалася б прывабнасьць застольляў з атручваньнем алькаголем і тытуням, а паказвалася ўся іх непрывабнасьць і зьневажальнасьць для чалавека разумнага. Гэта значыць усяго толькі паказваліся ў праўдзівым, а не ў скажоным сьвятле. Пасьля такіх навочных прыкладаў, атрымліваемых з раньняга дзяцінства, надоўга б замацаваліся ўсталёўкі на здаровы лад жыцьця ў шматлікіх людзей. А патрэбна зусім нічога - сказаць праўду.

Безумоўна, у тыя старажытныя часы людзі не маглі даць тлумачэньні таямнічай зьяве ап'яненьня, надзяляючы яго містычнымі ўласьцівасьцямі, як, напрыклад, усяленьне добрага вясёлага духу ў арганізм. Натуральна, старажытныя ня толькі ня мелі паняцьця аб шкодзе алькаголю, але шмат стагодзьдзяў лічылі яго карысным, лячэбным. Хмельнае ўжывалі ў пэрыяд агульных сьвятаў, пры рэлігійных абрадах. Калі спачатку паганскія цырымоніі праходзілі шляхам ужываньня крыві забітага або прынеслай ў ахвяру жывёлы, а пры братаньні зьмешвалі чалавечую кроў, для чаго надразалі руку або сьцягно, то пасьля ўсё гэта замянілася віном. Дарэчы, некаторыя абрады дайшлі і да нашых дзён. Напрыклад, у хрысьціян дзеля прычашчэньне да "братэрства ў Хрысьце" п'юць віно, званае "крывёй Хрыстовай". Або п'юць "на брудэршафт", або разнастайныя тосты, здраўніцы і іншыя ўяўныя дабразычлівасьці. Але хутка і старажытныя зразумелі падступства віна і сталі ўводзіць усялякія абмежаваньні.

Разумней за ўсіх паступілі некаторыя рэлігіі, якія ўнесьлі ў свае каноны катэгарычную забарону на ўжываньне вернікамі любых п'янлівых вырабаў, чым выратавалі сваіх адзінаверцаў ад гэтай жудаснай заганы. З самых распаўсюджаных такіх рэлігій можна назваць мусульманства, будызм, канфуцыянства. Шматлікім эўрапейцам нават цяжка прадставіць, што на зямлі маецца маса людзей, якія ня толькі ніколі не бралі ў рот хмельнага, але і іх продкі, якія сыходзяць у тысячагадовую глыб стагодзьдзяў, ня ведалі алькагольнага яду.

Для тых жа народаў, рэлігія і звычаі якіх не забаранялі вінапіцьце, самым падступным апынулася VI стагодзьдзе, калі арабскія алхімікі у пошуках філязофскага каменя атрымалі сьпірт, назваўшы яго "алькегаль", што па-арабску азначае - далікатна распыленая маса.

Спачатку вычышчаны этылявы сьпірт выкарысталі толькі як лекавы сродак, даўшы яму лацінскую назву "аквавіта", альбо жывая вада, верагодна за анэстэзіюючае дзеяньне і палягчэньне пакут пры болях. У будучым яго сталі выкарыстоўваць для вытворчасьці розных п'янлівых вырабаў. Ён хутка распаўсюдзіўся па ўсёй зямлі, пракраўшыся ў самыя выдаленыя куткі, спараджаючы сацыяльныя беды, плодзячы алькаголікаў і п'яніц. У шматлікіх краінах забілі трывогу. Разумныя грамадзкія сілы, імкнучыся спыніць распаўсюджваньне п'янства, сталі аб'ядноўвацца для барацьбы з гэтай заганай.

Мана, страшная, нічым не апраўданая мана, пасялілася ў нашай хаце, кіруе ў нашай Айчыне, і мы жывем пад сьцягам гэтай маны, пакланяемся ёй, а адгэтуль і ўсе нашы беды.

Гісторыя масавага ўжываньня алькаголю, асабліва гарэлкі, на Беларусі цесна зьвязана з тым пэрыядам у гісторыі краіны, калі яна была падпарадкавана Расеі. Першапачынальнікам і ў гэтай справе можна лічыць Пятра I. Пётар пачаў сваё валадараньне здавалася б з нэўтральным стаўленьнем да п'янства. Ён нават выдаў указ, у якім было сказанае такое: "...якія пітухі азадзёрацца і нап'юцца п'янствам пачварным і ўчнуць грошы, тавары, мяккую старызну сваёй здабычы ў заклад або мену прапіваць - так іх сьцішаць і выяву яго ўсяго ў адмысловую камору, каб праспаў, пакласьці, а як прасьпіць па віне гледзячы пакараць словамі, або высячы батожжам, усё яму аддаць у цэласьці, а ўзяць толькі па праўдзе колькі ён прапіў, а лішняга чаго ён не памятае зусім не вымаць, у дзяржаўну казну ня класьці і значна глядзець, каб ніхто праз сваю сілу ня піў, а ад бязьмернага пітва да сьмерці б не абапіўся і душу сваю на павекі не згубіў".

Але ўсё "добрапрыстойныя" указы і іншыя мерапрыемствы былі крывадушныя, паколькі наяўнасьць і распаўсюджваньне корчмаў спрыяла насаджэньню п'янства і алькагалізму. Пазьней Пётар I сам пачаў уладкоўваць п'янкі, як іх звалі "Асамблеі", а піць сьпіртное яго навучылі немцы. Менавіта ў Нямеччыне ён і заахвоціўся да п'янства і тытуню. Немцы такім чынам адцягвалі ўвагу Пятра I ад асноўных праблем краіны і аказвалі ўзьдзеяньне на яго сьвядомасьць. Пётар I пазьней за грошы дазволіў увоз алькаголю і тытуню з Галяндыі, зьдзейсьніўшы злачынства супраць свайго народу і народаў падначаленых Масковіі.

Пётар I зьдзейсьніў злачынства супраць уласнага народа, уведзячы ў войскі забесьпячэньне ў выглядзе тытуню і алькаголю. Сам жа ён настолькі падарваў п'янствам здароўе, што выкупаўшыся неяк раз у зімнай вадзе, захварэў і памёр. Адзіныя, каго Пётар засьцярог ад алькаголю - народы Поўначы, бо яны здабывалі пушніну, а яна зьяўлялася асноўнай валютай Расеі. У цэлым ж па ўсёй краіне былі адчыненыя корчмы з продажам алькагольнага яду практычна ў любы час дня і ночы.

Разьвіцьцё п'янства працягвалася пры Кацярыне II. Народ бедаваў пры яе кіраваньні. Рускаму паэту Г. Р. Дзяржавіну, які служыў пры двары, урадам было даручана вывучыць чыньнікі голаду на Беларусі і памяншэньні з-за гэтага прыбыткаў у казну. Дзяржавін пераканаўся, што ва ўсім вінаваты алькаголь і напісаў дакладную імпэратрыцы, дзе былі такія словы: "...Матухна імпэратрыца! Народ зьнізіў свае падаткі Вам у сувязі з п'янкамі, народ заклаў усё ў карчме, усё да апошняй ніткі. Загадай зачыніць корчмы, а карчмароў разагнаць..." Але ёй было пляваць на тое, што народ бядуе. На дакладзе Дзяржавіна яна паставіла цынічную рэзалюцыю: "П'яным народам лягчэй кіраваць. Лепш п'янкі, чым бунты..."

Але памылялася Кацярына! П'яным народам кіраваць немагчыма наогул. І не дай бог пераканацца ў гэтым!

Асоба нястрымнай эксплюатацыі алькаголем падвяргаўся наш народ у першай палове 19-га стагодзьдзя. Адзін з буйных псыхіятраў дарэвалюцыйнай Расеі І.А.Сікорскі пісаў: "Раней было п'янства, а з XIX стагодзьдзя пачаўся алькагалізм зь яго непазьбежнымі наступствамі... Алькагалізацыя выклікае агульнае засмучэньне здароўя з пераважнай паразай вышэйшых бакоў, а менавіта: пачуцьцяў, волі, маральнасьці, працаздольнасьці..."